Henri Bergson là triết gia người Pháp, một nhân vật có ảnh hưởng lớn của triết học cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Ông là giáo sư triết học tại Collège de France từ năm 1900 đến năm 1921 và nhận giải Nobel Văn chương năm 1927 (trao năm 1928). “Thời độ và đồng thời” là một trong những tác phẩm triết học quan trọng và gây nhiều tranh luận của thế kỷ 20. Cuốn sách ghi lại cuộc đối thoại tư tưởng giữa triết gia Henri Bergson và nhà vật lý thiên tài Albert Einstein, xoay quanh một câu hỏi nền tảng: thời gian thực sự là gì?

Trong “Thời độ và đồng thời”, Henri Bergson phân biệt hai khái niệm cốt lõi: “thời độ” và “thời gian của khoa học”. “Thời độ” là dòng chảy thời gian mà con người thực sự trải nghiệm - liên tục, không thể chia cắt, gắn với ý thức và ký ức. Ngược lại, khoa học phải “không gian hóa” thời gian để đo lường, biến nó thành các điểm rời rạc. Vì vậy, theo Bergson, đồng hồ không đo thời gian, mà chỉ đo chuyển động; “thời gian” trong khoa học thực chất là một quy ước toán học.

Từ đó, ông đối thoại với thuyết tương đối của Albert Einstein. Theo thuyết này, thời gian trôi khác nhau tùy theo chuyển động, như trong nghịch lý anh em sinh đôi. Tuy nhiên, Bergson cho rằng sự “chậm lại” của thời gian chỉ là kết quả tính toán theo hệ quy chiếu, giống như hiệu ứng phối cảnh, chứ không phải thời gian thực được sống. Ông khẳng định: chỉ có một thời gian thực duy nhất, còn “nhiều thời gian” trong vật lý chỉ là các biểu diễn toán học.

Cuốn sách cũng phê phán mô hình không - thời gian bốn chiều của Hermann Minkowski và Einstein, nơi quá khứ, hiện tại, tương lai cùng tồn tại như một “khối” cố định. Bergson phản đối quan điểm này vì nó phủ nhận tính sáng tạo và tự do. Ông bảo vệ một vũ trụ mở, nơi tương lai chưa được định sẵn mà luôn đang hình thành.

Thông qua sáu chương sách:

• Chương I: Bán - tương đối tính
• Chương II: Tương đối tính hoàn chỉnh
• Chương III: Về bản chất của thời gian
• Chương IV: Về tính đa bội của thời gian
• Chương V: Hình ánh sáng
• Chương VI: Không - thời gian bốn chiều

Nhận xét cuối: Thời gian của Tương đối tính hẹp và Không gian của Tương đối tính rộng

Dù các phát hiện thực nghiệm sau này đã chứng minh rằng hiện tượng giãn nở thời gian là có thật, tác phẩm của Bergson vẫn giữ nguyên giá trị triết học. Nó không nhằm phủ nhận khoa học, mà đặt ra một câu hỏi căn bản: liệu những gì khoa học đo lường được có đủ để phản ánh trọn vẹn trải nghiệm sống của con người hay không? Chính ở điểm này, cuốn sách trở thành một lời nhắc quan trọng về giới hạn của tư duy khoa học khi đối diện với đời sống.

Hình minh họa trên bìa được giản lược từ thí nghiệm Michelson-Morley, trong đó hai mặt đồng hồ thay cho hai tia laser để minh họa khái niệm “đồng thời”.

Cuốn sách nằm trong bộ sách gồm 2 cuốn “Tiến hóa sáng tạo” và “Thời độ và đồng thời” của tác giả Henri Bergson.